یاتما تولکی دالداسندا گوی یسون اصلان سنی، كچمه نامرد كورپیسینن گوی آپارسون سیل سنی

متن سخنرانی دکتر حسین محمدزاده صدیق در همایش امیر علیشیر نوایی. مشهد مقدس، دانشگاه فردوسی، بهمن 1393

نوشته شده توسط : قارانقوش
دوشنبه 5 تیر 1396-05:20 ب.ظ



چکیده : سنگلاخ مشتمل بر شرح واژه‌هایی دشوار دوازده جلد اثر منظوم و نه جلد اثر منثور امیر علیشیر نوایی (متوفی 906 هـ . /  1500 هـ . ) به دست میرزا مهدی خان استرآبادی (متوفی: بعد از 1173 هـ . ) منشی الممالک نادر شاه افشار، در سال 1172 و یا 1173 (1758- 1760 م.) در دو بخش اصلی تالیف شده است.

بخش اول شامل لغات جغتایی است که به ترتیب حروف به «کتاب» تقسیم شده است. مانند کتاب الالف، کتاب الباء و . . . در هر کتاب نخست فعل‌ها به صورت مصدر آمده و نام‌واژه‌ها همگی با عنوان «من الجوامد» از کنش‌واژه‌ها جدا شده است و بخش دوم عبارت از فرهنگ لغات و عبارات فارسی به کار رفته در برخی از آثار نوایی (دیوان‌های چهارگانه و محبوب القلوب) است که به نظر مؤلف از سوی لغت‌نویسان قبلی آثار نوایی در باب آن‌ها توضیحات کافی داده شده است. اولین مدخل بخش دوم «آب آتش‌رنگ» در معنای شراب است.

سنگلاخ دارای 6000 لغت و 2500 شاهد مثال از متون آثار نوایی است. این کتاب به عنوان گنجواژه‌ی آثار امیرعلیشیر نوایی و فرهنگی گسترده‌نگار اهمیت زیادی در تاریخ فرهنگ ایران زمین دارد و مورد توجه اهل فضل و ادب بوده است. چنانچه در روزگار نائب السلطنه عباس میرزا و به خواهش وی از سوی حکیم محمد خویی چکیده نگاری شده و تحت نام «خلاصه‌ی عباسی» معروف گشته است.[1]

کلید واژه‌ها : امیر علیشیر نوایی، میرزا مهدی‌خان استرآبادی، سنگلاخ، لغات دشوار آثار نوایی، خلاصه‌ی عباسی.

 سخنرانی دکتر حسین محمدزاده صدیق در همایش امیر علیشیر نوایی، مشهد دانشگاه فردوسی

مقدمه : سنگلاخ، فرهنگ لغات ترکی جغتایی به فارسی است که مشتمل بر واژه‌های دشوار اشعار امیر علیشیر نوایی (متوفّی 906 هـ . ق./1500 م.) وزیر ادیب و دانش‌دوست معاصر سلطان حسین بای‌قارا ( 912 – 873 هـ . ق./1506 – 1469 م.) می‌باشد. این کتاب را میرزا مهدی‌خان استرآبادی (متوفّی: بعد از 1173هـ. ق.)، منشی‌الممالک نادرشاه افشار، در سال 1172 و یا 1173 (1758- 1760 م.) تألیف کرده است.

وی هدف خود را از نگارش این کتاب در مقدّمه چنین شرح می‌دهد :

« بنده‌ی حقیر محمّد مهدی – غَفَرَ ذُنوبَه – از مبادی حال به خواندن اشعار امیر نافذالأمر کشور بلاغت‌گستری و سخن‌آرایی، امیر علیشیر نوایی، شوقی تمام و به دانستن آن کلام میل مَالاکَلام داشت، بعد از آن‌که - فِی‌الْجمله - تتبّعی حاصل شد، منوی خاطر گشت که لغات مشکله‌ی آن‌ها را جمع سازد و بر معانی آن لغات، کتابی پردازد.»

به گفته‌ی استرآبادی، وی پس از مطالعه‌ی دوازده جلد اثر منظوم و نه جلد اثر منثور از آثار امیر علیشیر نوایی نگارش کتاب سنگلاخ را آغاز کرد.

کتاب سنگلاخ در سه بخش اصلی سازه‌بندی شده است :

بخش نخست که مؤلّف به آن نام «مبانی‌اللغة» داده است، شامل مقدّمه‌ای در معرّفی خود و علت تألیف و سپس بحث مفصّلی در دستور زبان ترکی چاغاتایی منقسم به قسم‌هایی با عنوان‌های مبناء، باب، قاعده و جزء آن است.

در انتهای بخش نخست، فصلی افزوده و لیستی شامل دوازده بند آورده و در آن به ذکر عبارات و لغاتی از آثار نوایی پرداخته است که معانی آن‌ها برایش مکشوف نبوده است.

بخش دوّم، متن اصلی کتاب سنگلاخ است که مؤلف آن را در واقع به صورت یک لغتنامه‌ی ترکی به فارسیِ گسترده، نگاشته است.

ساختار بخش دوّم بدین‌گونه است که اوّل به ترتیب حروف به «کتاب» تقسیم شده، نظیر: کتاب‌الألف، کتاب‌الباء و ... سپس در هر کتاب سه بخش زیر آمده است:

باب المفتوحات، باب المکسورات، باب المضمومات

هر یک از این بخش‌ها نیز به ترتیب حروف پس از حرف با صدا بخش‌بندی شده است. افعال، اوّل به صورت مصادر آمده و سپس مشتقّات آن داده شده است. نامْ‌‌واژه‌ها، همگی با عبارت «مِنَ الْجوامد» از کنش واژه‌ها جدا شده است.

بخش سوّم، عنوان «تذییل» دارد و عبارت از فرهنگ لغات و عبارات عربی و فارسی به کار رفته در آثار نوایی (دیوان‌های ترکی و محبوب‌القلوب) است که به نظر مؤلّف از سوی لغت‌نویسان قبلی توضیحات کافی در باب آن‌ها داده نشده بود.

اوّلین مدخل در تذییل «آب آتش‌رنگ» در معنای «شراب» است.

میرزا مهدی‌خان در مقدّمه تصریح می‌کند که علاوه بر آثار نوایی، از دیوان‌های لطفی هروی، سلطان حسین بایقارا، دیوان بابر، بابرنامه، کلیله و دمنه‌ی چاغاتایی نیز استفاده کرده است.

سنگلاخ دارای 6000 لغت است و 2500 بیت شعر و جمله‌ی ترکی در آن آمده است.

سنگلاخ به عنوان گنجواژه‌ی آثار امیر علیشیر نوایی و فرهنگ گسترده‌ی ترکی به فارسی اهمّیت زیادی در تاریخ فرهنگ ایران دارد و به ویژه در تبریز مورد توجّه اهل فضل و ادب بوده است. در زمان نائب‌السلطنه، عباس میرزا و به خواهش وی از سوی حکیم محمّد خویی چکیده‌نگاری شده و تحت نام خلاصه‌ی عباسی معروف گشته است.[2]


پیشینه‌ی پژوهش : 
از پژوهش‌های انجام گرفته بر روی این کتاب می‌توان تحقیقات دنیسن راس Denison  Ross  ژانوس اکمن  Janos Ekmann، گرارد کلاوزن Gerard Klauson و کارل منگس Karl Menges را نام برد.

سر دنیسن راس E. Denison Ross بر اساس نسخه‌ی خطّی موجود در موزه‌ی بریتانیا، بخش مبانی‌اللغة را در سال 1910 در کلکته به شماره 1335 سری جدید از مجموعه‌ی کتب هندی انتشار داد.[3]

ژانوس اکمن Janos Ekmann که سال‌ها در باب زبان و ادبیات چاغاتای و متون بازمانده از آن تحقیق کرده، در سال 1947 تحقیق مفصّل خود در باب مبانی‌اللغة را به چاپ رسانید. وی در پژوهشی صد صفحه‌ای[4] نخست به مبحث آواشناسی می‌پردازد و سپس در بخش «صرف» پسوندهای جمع، مالکیت و غیره را با مثال شرح داده؛ اعداد، ضمایر، ادات، مشتقات افعال و صفات فاعلی را به بحث می‌گذارد و سپس در بخش «صرف افعال» از افزوده‌های واژه‌ساز می‌گوید. در انتهای پژوهش، معانی لغاتی که در مبانی‌اللغة آمده است، شرح داده می‌شود.

ژانوس اکمن Janos Ekmann نزدیک به بیست مقاله درباره‌ی زبان و ادبیات ترکی جغتایی نگاشته است. وی، نمونه‌های ادبی جغتایی را تحت عنوان: Çağatay Dili Örnekleriدر سال 1959 در شماره‌های 10 الی 15 از مجلّه‌ی Türk Dili ve Edebiyati که از سوی دانشگاه استانبول انتشار می‌یافت، چاپ کرد. خلاصه‌ی دستور زبان ترکی جغتایی را نیز حاضر کرد. اخیراً مجموعه‌ی مقالات وی را عثمان فکری سرت کایا چاپ کرده است.

بسیم آتالای نیز در سال 1950 یک نسخه‌ی خطی از مبانی‌اللغه را با مقدّمه‌ای چاپ کرد. [5]

دنیسون ای. روس Denison Ross  E. در سال 1910 مقاله‌ای در این باب انتشار داد.[6]

ژانوس اکمن Janos Ekmann در سال 1957 در هشتمین کنگره‌ی زبان ترکی در آنکارا کتاب سنگلاخ را معرّفی کرد.[7]

اما، گرارد کلاوزن Gerard Clauson بر فاکسیمیله‌ی نسخه‌ی خطّی موجود در موزه‌ی بریتانیا[8] مقدّمه‌ای افزوده و در آن از ساختار کتاب، نویسنده، نسخ موجود و مخزن لغات گویش چاغاتایی سخن گفته و بخش فهرستگان خود را در نود صفحه بر آن افزوده است. در فهرست اوّل، لغات با حروف لاتین ولی به ترتیب تهجّی حروف عربی و با شماره صفحه و سطر فاکسیمیله داده شده است. فهرست دوّم، در واقع جدول نمایه‌ها است. و فهرست سوّم، شامل لغات ترکی رومی، فهرست چهارم، دربردارنده‌ی لغات گویش‌های دیگر ترکی است. فهرست پنجم، لغات عاریتی مغولی را در برگرفته و در فهرست ششم، لغات زبان‌های دیگر آمده است. فهرست هفتم، شامل تعابیر مغولی و در فهرست هشتم، نام‌های زبان‌ها و گویش‌هایی که در سنگلاخ آمده، ذکر شده است. و در فهرست نهم، اسامی اشخاص، امکنه و قبایل، و در فهرست دهم اسامی نویسندگان را آورده است که ما از همه‌ی این فهرست‌ها در تحقیق و نشر خود بهره بردیم.

تحقیق دیگر از آن کارل هیزیس منگس Carl Heinrich Menges است که در سال 1956 به طور مستقل چاپ شده است.[9] این پژوهش شامل مقدّمه‌ای در موقعیّت گویش چاغاتایی در میان گویش‌های ترکی و بخش‌های فونولوژی، مورفولوژی و سینتاکس و مخزن واژگان است. در بخش نخست در باب حروف بی‌صدا و باصدا و قواعد املاء بحث شده، در قسمت مورفولوژی یا سازه‌شناسی از صرف اسم، عدد، ضمیر، ادات و فعل و ساخت کلمه سخن به میان آمده و پس از مباحث سینتاکس یا نحو و مخزن واژگان، اندکس مفصّلی آورده شده است. 

زندگانی امیرعلیشیر نوایی : 
نظام الدین امیر علیشیر نوایی در 17 رمضان سال 844 هـ . ق. (9 فوریه 1441 م.) در شهرهرات، در یک خانواده‌ی اویغور چشم به جهان گشود. نام پدرش غیاثالدینکیچکینهبهادر از نزدیکان ابوالقاسمبهادر حاکم خراسان بود. پدر بزرگِ مادری‌اش نیز ابوسعید چیچک از بیگلر بیگی‌های میرزا بایقارا به شمار می‌رفت. پدرانش در اصل جزو کارگزاران تیموری به حساب می‌آمدند.

در منابع زندگی‌گزاری، از امیر علیشیر به عنوان ندیم سلطان حسین نام برده می‌شود؛ ولی باید گفت که به خلاف تمایل وی به کناره‌گیری از مناصب دولتی، هیچ‌گاه نتوانست از جوّ سیاسی و دولتی جدا شود و سلطان حسین در اداره‌ی ملک و دولت پیوسته محتاج تدابیر او بوده است و نزدیک سی و دو سال او را پیش خود نگه داشت. وی در60 سالگی در اقامتگاه خود وفات کرد و در جوار مسجد قدسیه که خود بنا کرده بود و در مزاری که قبلاً آماده داشت، دفن شد. 

 آثار امیر علیشیر نوایی : 
علیشیر نوایی، گذشته از دیوان و مثنوی‌های مختلف، آثاری در زمینه‌های موسیقی و عروض نگاشته و تذکره و تاریخ نیز از خود بر جای گذاشته است. تا کنون 29 اثر مستقل او باز شناخته شده است که نشانگر تسلط وی به علوم عصر خود و مهارت وی در سخن‌پروری است:

وی، در عصر خود مبلّغ فداکار اعتنا به زبان و ادبیات ترکی و مشوّق جوانان به خلق آثار ادبی در این زبان بوده است. در کتاب محاکمة اللّغتین دو زبان ترکی و فارسی را رو در رو می‌نهد، آن دو را با هم مقایسه می‌کند و نشان می‌دهد که ترکی، از هر نظر برتری‌های فراوانی دارد و احساسات بسیار رقیق و ادراکات عمیق بشری را می‌توان در این زبان بیان کرد. برای اثبات این ادعا، خود پیش‌قدم شد و در مقابل آثار منظوم و منثور فارسی، نظیر آن‌ها را با حفظ خود ویژگی‌های خلاقه ایجاد کرد. این آثار در زمینه‌های مختلف و به شرح زیر برای ما بر جای مانده است:

1. مذهبی و اخلاقی:

     1- 1. چهل حدیث. (886 هـ .)

     2 - 1 . نظم الجواهر. ( 890 هـ .)

     3 - 1 . لسان الطیر. (904 هـ .)

     4 - 1 . سراج المسلمین. (905 هـ .)

     5 - 1 . محبوب القلوب. (906 هـ .)

2. تاریخی:

     1 - 2. تاریخ انبیا و حکماء. (890 هـ .)

     2 - 2. تاریخ ملوک عجم. (890 هـ .)

     3 - 2. زبدة التواریخ.

3. رجال و انساب:

     1 - حالات سید حسن اردشیر. (896 هـ .)

     2 - خمسة المتحیرین. (898 هـ .‌)

     3 - حالات پهلوان محمد. (900 هـ .)

4. تذکره:

     1 - مجالس النفائس.(897 هـ .)

     2 - نسائم المحبة من شمائم‌ الفتوة. (901 هـ .)

5. زبان و ادبیات:

     1 - 5. محاکمة اللّغتین. (905 هـ .)

     2 - 5. میزان الاوزان.

     3 - 5. رساله‌ی معما. (898 هـ .)

     4 - 5. منشآت. (897 هـ .)

6. خزائن المعانی یا چهار دیوان ترکی:

     1 - 6. غرائب الصّغر. (904 هـ .)

       2 - 6. نوادر الشّباب. (904 هـ .)

     3 - 6. بدایع الوسط. (904 هـ .)

     4 - 6. فوائد الکبر. (904 هـ .‌‌‌‌‌‌‌)

7. دیوان فارسی.

8. خمسه:

     1 - 8. حیرة الابرار. (888 هـ .)

     2 - 8. فرهاد و شیرین. (889 هـ .)

     3 - 8. لیلی و مجنون. (889 هـ .)

     4 - 8. سبعه‌ی سیاره. (890 هـ .)

     5 - 8. سدّ اسکندری. (889 هـ .)

9. اسناد:

     1 - 9. وقفیه. (886 هـ .)

آثار فوق را که کتاب سنگلاخ بر اساس آن‌ها تالیف شده است، در زیر معرفی می‌کنیم: 

1- خزائن المعانی : 

خزائن المعانی مجموعه‌ی چهار دیوان ترکی امیر علیشیر نوایی را در برمی‌گیرد.

تعداد انواع اشعار دیوان‌های چهارگانه‌ی فوق، به شرحی که آگاه سیرری لوند بر شمرده، چنین است:

غرائب الصغر: دارای 636 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمّس، 1 مسدّس، 1 ترجیع‌بند، 1 مثنوی، 34      قطعه، 131 رباعی.[10]

نوادر الشّباب: دارای 647 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمس، 1 مسدس، 1 ترجیع‌بند، 1 ترکیب‌بند،  50 قطعه، 52 معما.[11]

بدایع الوسط: دارای 638 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 2 مسدس، 1 نرجیع‌بند، 1 قصیده، 58 قطعه، 10 لغز، 13 تویوق.

فوائد الکبر: دارای 627 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 1 مسدس، 1 مثمن، 1 ترجیع‌بند، 1 مثنوی، 48 قطعه و 84 مفردات.[12]

ترتیب غزلیات در چهار دیوان فوق به این صورت است که در آغاز همه‌ی قوافی حروف؛ تحمیدیه، مناجات، نعت و یک غزل عرفانی آورده و سپس غزل‌های غنایی و گاه تعلیمی خود را مرتّب ساخته است. در حالی که تا روزگار وی تحمیدیه و نعت فقط در قافیه‌ی الف می‌آمده است.

ویژگی دیگر آن‌که در کنار 28 حرف سیستم الفبای ترکی قافیه‌های حرف (پ، چ، ژ، لا) را نیز داخل ترتیب غزل‌ها کرده است.
2 –  دیوان فارسی

از امیر علیشیر نوایی گذشته از چهار دیوان ترکی جغتایی، یک دیوان فارسی نیز بر جای مانده است. این دیوان شامل 6 قصیده، 468 غزل، 1 مسدس، 1 ترجیع‌بند (در مرثیه)، 36 قطعه، 67 رباعی، 16 ماده تاریخ، 341 معما، 6 لغز است.

دیباچه‌ی دیوان فارسی با قطعه‌ی زیر شروع می‌شود:

بیت القصیده‌ی همه‌ خیل سخنوران،

شه بیت جنس نظم همه نظم گستران.

مدح و ثنای پادشهی دان که از رهش،

یک پاره سنگ شد گهر عالی افسران.

 
3 – حیرة الأبرار:

نظیره‌ای بر مخزن‌الأسرار نظامی به شمار می‌رود. نوایی نیز به شیوه‌ی نظامی، مثنوی خود را در 20 مقالت بر ساخته است و بر هر مقالت یک حکایت و ساقی‌نامه‌ای در دو بیت افزوده است.

پیش از شروع به مقالت‌ها،‌ سرآغاز، تحمیدیه، 3 مناجات، 5 نعت، ذکر فضل نظامی و امیرخسرو، ذکر فضل جامی، دو پاره نظم در فضیلت سخن، ذکر فضل سلطانحسینبایقارا، سه‌پاره نظم عرفانی با عنوان حیرت و ذکر فضل خواجه بهاءالدیننقشبندی، آمده است.

شروع آن چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم،

رشته‌غه چکدی نئچه درّ یتیم.

هر دُر آنگا جوهر جاندین فزون،

قیمت آرا ایکْی جهاندان فزون.

رشته‌سی خود، عقد جهان رشته‌سی،

دیمه جهان رشته‌سی، جان رشته‌سی.

گنج بقا ذکریگه اول کیم یئتیپ،

بو دُر ایله رشته‌ی تسبیح ائتیپ.

رشته ایمس، طورفه کمندیدور اول،

دؤلت و دین سایدیغا بندیدور اول.

 
4 – فرهاد و شیرین :

نوایی در سرآغاز دومین مثنوی از خمسه‌ی خود از این دو شاعر ترک تبار به نیکی یاد کرده است. سرآغاز آن چنین است:

به حمدک فتح ابواب المعانی،   

نصیب ائت کونگلومه فتح اولماغ آنی.

شاعر پس از سرآغاز، تحمیدیه، مناجات، نعت و مراثی آورده و در پاره‌ای در وصف قلم ازنظامیو امیرخسرو و جامی سخن گفته است:

بو ایکّی پیلینی غفران پرست ائت،        

میِ رحمتدین ایکّی پیلنی مست ائت.

نوایی‌غه داغی شوکت یئتورگیل،

بو ایکّی پیلدین قوّت یئتورگیل.

ایکی پیل اولسا خسرو یا نظامی،

ایرور یوز پیل چاغلیق پیل جامی.

کؤروپ سرمست جام وحدت آنی،

دئمیشلر زنده پیل حضرت آنی.

 
5 –  لیلی و مجنون :  
لیلی و مجنونسومین مثنوی از خمسه‌ینواییبه شمار می‌رود که در پاسخ و نظیره‌ای بر مثنوی‌های نظامیگنجویو امیر خسرودهلویدر بحر هزج مسدّس در 38 پاره و 3622 بیت سروده شده است.

این مثنوی چنین آغاز می‌شود:

ای یاخشی آتینگ بیله سرآغاز،

انجامیغا کیم یئتر هر آغاز!

ای سندن اولوس خجسته فرجام،

آغازینغا عقل تاپمای انجام.

ای عقلغه فائض معانی،

باقی سن و بارچا خلق فانی.

ای ائلگه عدم بقانی ائیلپ.

ذاتینغا فنانی فانی ائیلپ.

وی این مثنوی را پیش از آن‌که جامی آن را به فارسی بیاراید جامه‌ی فاخر ترکی در بر کرده است. در فرجام مثنوی، نوایی به گویشی عارفانه چنین می‌سراید:

یارب، منِ دردمند مهجور،

کیم عشق اوتی جانیم ائتدی محرور.

کونگلومنی بو اوتدان ائتمه محزون،

بیل شؤقینی قیل دمادم افزون.

هم اخگر دین تنیم قوروتگیل،

هم شعله‌سیدین کؤزوم یاروتگیل.

آهیمنی کی دودیدین نشان ائت،

اول دود ایله کؤز یاشیم روان ائت.


6 –  سبعه‌ی سیاره :  
چهارمین مثنوی از خمسه‌ی امیر علیشیر نوایی با نام سبعه‌ی سیاره در پاسخ به هفت پیکر نظامی و هشت بهشت امیر خسرو دهلوی در بحر خفیف سروده شده است و داستان زندگی بهرام گور را در بر دارد.

نوایی، اصل داستان را از نظامی اخذ کرده است و با ایجاد دگرگونی‌های فراوانی در نقل حوادث، متناسب با سلیقه و اندیشه‌ی خود، اثری کاملا متفاوت آفریده است. وی در باب علل اقدام به تغییر در نقل حوادث گوید:

بیری بو کیم یوخ آندا مایه‌ی درد،        

قیلدیلار عشق سوزیدن آنی فرد.

کیم بیره و مهردن بری بولغای،

باخما گر مهر خاوری بولغای.

بولسا تاریخ آلارسا گر مطلوب،

آندا سؤز باغلاماق ایمستورخوب.

سؤز یاساردین چو تاپدی پیرایه،

عشقدین خوشدور آندا سرمایه.

کیم کؤنگولگه اوتی ائشر قیلغای،

جانغا کویدورمگی خبر قیلغای

 
7 – سد اسکندری :  
پنجمین مثنوی خمسه‌ی نوایی، سداسکندری نام دارد که نظیره‌ای بر اسکندرنامه‌ینظامی و آئینه‌ی اسکندری از امیرخسرودهلوی به شمار می‌رود و مانند آن‌ها در وزن بحر متقارب (فعولن، فعولن، فعول) سروده شده است و در شرح احوال اسکندرمقدونی فرزند فیلیپ معروف به اسکندرکبیر است. 

8 – لسان ‌الطیر

مثنوی لسان الطیر نظیره‌ای بر منطق‌الطیر عطّار نیشابوری است. وی در این مثنوی مقام معنوی عطّار را بسیار بها می‌دهد. در زیر عنوان «قدوة الاحرار و قبلة الابرار شیخ فرید الدین عطّار، قدّس الله روحه‌‌غه مدح و ثنا آغازی و اؤز عرض نیازی» گوید:

خلق اوچون مخلوط ایتیب گول بیرله قند،          

طبعیغه گول قند یانگلیغ سودمند.

چون «مصیبت نامه»سین ائیله‌ بیان،

یوز مصیبت نفسقه ائیلپ عیان.

هر مصیبت‌دین کؤنولگه سور اولوب،

کیم کؤنول او سوردان مسرور اولوب.

چون رقم ائیلیپ «ایلاهی نامه»نی،

وحی‌غه ائیلپ محرّر خامه‌نی.

شرح اسرار ایلاهی ائیله‌بن،

خلق آرا شرحین کماهی ائیله‌بن.

چون‌که «اشترنامه» ائیلپ آشیکار،

نکته‌سی بختی‌لرین تارتیب قطار.

 
9 – محاکمة اللغتین :  
امیر علیشیر نوایی از تألیف این اثر در  جمادی الاول سال 905 هـ . فارغ شده است. موضوع آن تحقیق در کیفیت دو زبان ترکی و فارسی و اثبات تفوّق اولی بر ثانی است. پیش از او شیخمحمودکاشغری با تألیف دیوانلغاتالترک به زبان عربی در سال 466 هـ . ترکی و عربی را رو در رو نهاده و این دو زبان را چون دو اسب شرط‌بندی ارزیابی کرده بود و چهار قرن پس از او، امیر نظام الدین علیشیرنوایی با تألیف این اثر، این بحث زبان‌شناسی را به گونه‌ای دیگر پیش کشید.

در مقدمه گوید: 
«باید دانست که ترک از عجم تیز فهم‌تر و بلند ادراک‌تر و از لحاظ خلقت صافی‌تر و پاک‌تر خلق شده [است] و عجم از ترک از جهت تعقّل و علم دقیق‌تر و از حیث کمال و فضل و . . . عمیق‌تر به ظهور آمده است و این حال از صدق و صفا و حسن نیت ترکان و از علم و فنون و حکمت فارسیان پیداست . . . » 

10 – میزان الأوزان : 
امیر علیشیر نوایی، میزانالاوزان را به عنوان نظیره‌ای بر رساله‌ی عروض اثر عبدالرَّحمنجامی نگاشته است. به گفته‌ی فؤادکؤپرولو، وی آن را در اواخر عمر، به نظر آگاه سرّی لوند بعد از 898 هـ . به قلم آورده است.[13]

کتاب دارای مقدمه‌ای حاوی حمد و نعت و سخن در شرف فن عروض است سپس از معنای کلمه‌ی عروض، هشت تفعله‌ی سالم و زحافات و فروع و بحور آن‌ها و دو اثر و تقطیع شعر و نمونه‌هایی از اشعار خود شاعر سخن می‌رود. در این رساله، گذشته از عروض کلاسیک ترکی که اشتراکات زیادی با عروض عربی و فارسی دارد، از قالب‌های شعری خاص ترکی نظیر تویوق Tuyuq، قوشوق Qopşuq، چنگه çəngə، آرازواری Arazvārı، تورکی Türki و جز آن نیز سخن رفته است. 

11 – مجالس النفائس :  
کتاب مجالسالنّفائس را نوایی ده سال پیش از وفات خود تألیف کرده است. در آن شرح حال مختصر و نمونه‌ی آثار بیش از 380 تن از شعرای عصر خود را آورده است.

مجالسالنفائس یکی از نخستین تذکره‌های شعراست که به زبان ترکی نوشته شده است. به خلاف برخی تذکره نویسان فارسی زبان – که اغلب خودنگری پیشه داشتند و از شعرای عربی گوی و ترکی سرای ایرانی کمتر نام می‌بردند- علیشیرنوایی در کنار ترکی‌سرایان سترگی چون سکاکی،لطفیهروی،گدایی و جز آن از خیل عظیم شعرای فارسی‌سرا در عصر و زمان خود نیز نام می‌برد. این اثر به لحاظ اهمیتی که در تاریخ ادبیات فارسی نیز داشته، چند بار به فارسی ترجمه شده است. 

12 – نسائم المحبة من الشمائِم الفُتوّة :  
برگردانی با افزایش‌ها و کاهش‌هایی از نفحات الانس جامی است. متن انتقادی آن در سال 1996 از سوی کمالاراسلان چاپ شده است.[14] اثری بسیار مهم است که در باب اولیاء تصوّف آسیای میانه، اطلاعات ذی قیمتی در بر دارد. 

13 – سراج المسلمین در عقاید دینی :

نوایی در سبب نظم این کتاب گوید:

قیلور عرض اوشبو وادی رهنمایی،

غریب بی‌نوا، یعنی نوایی.

کی چون آفاق شاهی دؤولتیندن،

آنین هم تربیت، هم هیمّتیندن.

نه شه سلطان حسین، اول شاه غازی،

ممالیک شهرلرین سرفرازی.

کی مین ییل عالم ایچره جاهی بولسون،

سلاطین بنده‌ی درگاهی بولسون.

مینینگ نظمیم یاییلدی عالم ایچره،

کؤپ آفت سالدی خیل آدم ایچره،

... دئدیم‌کیم‌ائیله‌یین بیر نوسخه مسطور،

کی بولغای دین و اسلام ائوی معمور.

هم ایتکیریمین بورون شرح عقاید،

کی اسلام اهلیغه بیرگه‌ی فوائد.

کی‌دین اهلی‌نین اولغای دلپذیری،

مسلمانلیغ ائشیده ناگوذیری.

بیان قیلغاینین آنداق روشن و پاک،

کی ادراک ائتمه‌کی آنی خیلِ ادراک.

نوایی در این کتاب به شرح احکام شریعت و قواعد عقاید در فصل بندهای مختلف با عنوان‌های مانند: در اجمال قاعده‌ی ایمان، شرح ارکان اسلام پرداخته است. 

14 – محبوب القلوب :

این اثر پرحجم، یادگار عظیمی در بررسی‌های تاریخ جامعه‌شناسی عصر مؤلف است.

باید گفت کتاب پرحجم محبوب القلوب از نوع «پندنامه‌»هایی است که در آن از انواع مسالک، طرائق، مشاغل و افراد نام برده شده است. در باب خواجه عبدالله انصاری، عبدالرحمان جامی، بایزید بسطامی، انوری، منصور حلاج، حافظ، سعدی و جز آن در آن لطایفی ذکر شده است. 

15 – رساله‌ی معمّا

این رساله را به فارسی تألیف کرده است و آن را به عبدالرحمن جامی تقدیم کرده است. نوایی در خمسهالمتحیّرین گوید که آن را به خواهش جامی به نظم درآورده است. 

16 – مناجات

اثری منثور است. نمونه‌ای از آن : 
« ایلاهی! اکرم الاکرمسن و من گنه‌کار. ایلاهی! ارحم الرحمانسان و من تیره روزگار.

ایلاهی! اگرچه جورم و عصیاندان اؤزگه ایشیم یوخ، اما سندن اؤزگه هم‌کیشیم یوخ.

ایلاهی! یوخ ایردیم، وار ائتدین. طیفل ایردیم، اولوغلار جرگه‌سینه قاتدین . . .

ایلاهی! دیلیمی نعمتِ بی‌قیاسینا شاکر ائیله و کؤنلومو حمد و سیپاسینا ذاکر ائیله . . .

ایلاهی! بی‌علاج درده علیل قیلما و بی‌مروّت نامرده ذلیل قیلما . . . » 

17 – چهل حدیث

ترجمه‌ای از اربعین حدیث جامی است که مولانا حکیم ملا محمد فضولی نیز آن را به ترکی آذری برگردانده است.[15] 

18 – نظم الجواهر

در پاسخ به رساله‌ای از سلطان حسین بایقاراکهدر ستایش نوایی بوده است. وی این پاسخنامه را در سال 890 هـ . تصنیف کرده است. و آن در واقع برگردانی از کلمات قصار حضرت علی(ع) تحت عنوان نثر اللآلیاست که در ترجمه‌، نظم الجواهر نام گرفته است. در آن 266 کلمه از کلمات قصار حضرت علی (ع) را به شکل رباعی ترجمه کرده است. 

19 – تاریخ انبیاء و حکماء

نوایی در این کتاب، تاریخ انبیا از حضرت آدم تا حضرت محمد (ص) را نگاشته است. در میان آنان، نام کسانی که در پیغمبر بودن آنان اختلاف است نیز آمده است. 

20 – تاریخ ملوک عجم

در چهار طبقه، خلاصه‌ای از تاریخ شاهان عجم است که آن را بعد از کتاب تاریخ انبیا و حکما نوشته است. 

21 –  زبدة التواریخ

حاوی برگزیده‌ای از وقایع تاریخی جهان تا روزگار مؤلف است. 

22 –  حالات سید حسن اردشیر بیگ

شروع این رساله چنین است: 

«سالک فانی و گوهر کان معارف و معانی، سید حسن اردشیر – رحمة الله – سیرت و حالاتیندا. آنلارین آتاسی اردشیر میرزا ملازم ایرکندوز. قوشچولوق شیوه‌سینده ملازمت قیلور ایرکندور. اول فنده غایت ملایمت و نهایت مهارتدن قوش بیگلیگی منصبینه یئتیبدیر. بلکه موندان داخی بؤیوکرک مناصب کسب ائدپدور.

کؤپ هنرلیک کیمسه شه‌لارغا ایتر دم‌سازلیق،

قوش‌دیلین‌بیلگن‌سلیمان‌غاقیلورهم‌رازلیق ...
نوایی در حالات حسین اردشیر از علاقه‌ی او به آثار شعرایی چون لطفی، مقیمی، حافظ و عطار سخن می‌گوید. 

23 – خمسة المتحیّرین

در شرح احوال و آثار عبد الرحمان جامی که پس از مرگ وی نگاشته شده است. شروع آن چنین است:

اول عالم علّامغا یوز حمد و ثنا،

کیم آدم ایله دوزدوچو بو دیر فنا.

عملیغه ملک سورمه‌دی بیر حرف یانا،

جز نکته‌ی سبحانکه لا علم لنا.

یوز نعت آنا کیم خلق کریم ایردی فنی،

یعنی کی کرم کانی رسول مدنی،

مونداق دئدی علم اهلینی ائیلرگه غنی،

من اکرم عالماً فقد اکرمنی.

 
24 –   حالات پهلوان محمد

در شرح احوال پهلوان محمد صوفی، طبیب، موسیقی شناس و ادیب عصر نوایی است. 

25 –  وقفیه
موقوفات مدرسه‌ی هرات که میرعلیشیر بانی آن است، اثر منثوری است که از وی بر جای مانده و گذشته از فواید تاریخ نثر ترکی جغتایی حاوی اطلاعات سودمند و نکات مفید از وقفیه‌های او است.  

26 –  منشآت 
حاوی منشآت فارسی و ترکی نوایی است.




نظرات() 


How do you treat Achilles tendonitis?
شنبه 18 شهریور 1396 04:04 ق.ظ
I every time emailed this weblog post page to all
my friends, for the reason that if like to read it afterward my links will too.
foot pain
دوشنبه 13 شهریور 1396 12:38 ب.ظ
Exceptional post but I was wondering if you could write a litte more on this topic?

I'd be very thankful if you could elaborate a little bit further.

Appreciate it!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ:



آرشیو:


آخرین پستها:


پیوندها:


پیوندهای روزانه:


نویسندگان:


آمار وبلاگ:







The Theme Being Used Is MihanBlog Created By ThemeBox